۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶– برآورد میشود که از هر چهار بزرگسال در سراسر جهان، یک نفر مبتلا به سندرم متابولیک باشد. در حالی که سندرم متابولیک اغلب به عنوان یک علامت هشداردهنده برای احتمال بروز دیابت یا بیماریهای قلبیعروقی در آینده در نظر گرفته میشود، یک مطالعه جدید نشان داد که پیامدهای آن فراتر از اینهاست و ممکن است در واقع سرعت پیری مغز را نیز افزایش دهد.
سندرم متابولیک، یک بیماری واحد نیست؛ بلکه مجموعهای از فاکتورهای خطر مرتبط با هم است، از جمله: قند خون بالا، فشار خون بالا، چربی شکمی بیش از حد، سطح پایین کلسترول HDL(کلسترول خوب) و تریگلیسیرید (چربی خون) بالا. تشخیص سندرم متابولیک زمانی است که فرد حداقل ۳ مورد از این ۵ مؤلفه را داشته باشد. هر یک از این فاکتورهای خطر بهتنهایی ریسک از دست رفتن سلامت را افزایش میدهند، اما در کنار هم، اثر یکدیگر را تشدید میکنند.
مطالعات قبلی، سندرم متابولیک را با افزایش خطر اختلالات عصبی مانند سکته مغزی، دمانس (خرفتی) و حتی بیماری پارکینسون مرتبط دانستهاند. اما اینکه سندرم متابولیک دقیقاً چه تأثیری بر مغز میگذارد و مکانیسم آن چگونه است، تاکنون مبهم باقی مانده بود.
محققان تصمیم گرفتند که با استفاده از دادههای ۲۷,۳۷۵ شرکتکننده از «بیوبانک انگلستان» به این پرسش پاسخ دهند؛ پایگاه داده تحقیقاتی بزرگی که سلامت بزرگسالان بریتانیایی بین ۴۰ تا ۷۰ سال را در طول روند پیری پیگیری میکند. محور اصلی این تحلیل مفهومی «شکاف سن مغزی» (Brain-age gap) بود.
این مفهوم بیانگر این ایده است که اگرچه همه ما با سرعت یکسانی پیر میشویم، اما مغز ما میتواند سریعتر یا کُندتر از آنچه سالهای زندگی نشان میدهند، پیر شود. پیشرفتهای صورت گرفته در تصویربرداری مغزی و هوش مصنوعی اکنون به پژوهشگران اجازه میدهد تا بر اساس الگوهای موجود در اسکنهای MRI(از جمله از دست رفتن بافت مغز، تخریب فیبرهای متصلکننده نواحی مختلف مغز و آسیب به رگهای خونی)، سن مغز یک فرد را تخمین بزنند.
در این مطالعه، سن مغز با استفاده از بیش از ۱۰۰۰ نشانگر تصویربرداری مختلف از اسکنهای MRIمغز تخمین زده شد. محققان ابتدا یک مدل یادگیری ماشین را با استفاده از اسکنهای سالمترین شرکتکنندگان آموزش دادند (کسانی که سن مغزی آنها باید با سن تقویمی یا واقعیشان کاملاً مطابقت داشت). پس از اینکه مدل «یاد گرفت» روند پیری سالم مغز چگونه است، آن را روی کل جمعیت مورد مطالعه اعمال کردند.
نتایج خیرهکننده بود. افرادی که سندرم متابولیک داشتند، مغزهایی داشتند که بهطور قابلتوجهی پیرتر از حد انتظار به نظر میرسید. هرچه تعداد مؤلفههای سندرم متابولیک در یک فرد بیشتر بود، این شکاف نیز بزرگتر میشد.
کسانی که سه مؤلفه سندرم متابولیک داشتند، مغزهایی داشتند که بهطور متوسط یک سال پیرتر از سن واقعیشان بود. این رقم در افراد با چهار مؤلفه به ۱.۷ سال و در افراد با هر پنج مؤلفه به ۲.۳ سال افزایش یافت. همچنین، هر یک از مؤلفههای سندرم متابولیک بهطور جداگانه با پیرتر به نظر رسیدن مغز مرتبط بودند.
یک یا دو سال ممکن است نگرانکننده به نظر نرسد، اما از نظر سلامت مغز، بسیار حائز اهمیت است. داشتن سن مغزی بالاتر نسبت به سن تقویمی، نشاندهنده انحراف از روند پیری سالم است. این وضعیت در طول زمان میتواند خطر زوال شناختی و دمانس را افزایش دهد.
محققان در این مطالعه همچنین توانستند بررسی کنند که سندرم متابولیک دقیقاً چگونه منجر به سلامت ضعیفتر مغز میشود. آنها دادههای مربوط به نمونههای خون شرکتکنندگان را که در ابتدای مطالعه جمعآوری شده بود، بررسی کردند. خون حاوی اطلاعات مربوط به صدها متابولیت مختلف است (مولکولهای کوچکی مانند قندها و چربیها که توسط واکنشهای شیمیایی بدن تولید میشوند) که تصویری از وضعیت سلامت فرد ارائه میدهند.
سه متابولیت شناسایی شدند که میتوانند بخشی از رابطه بین سندرم متابولیک و پیری تسریعشده مغز را توضیح دهند:
۱. GlycA: نشانگری برای التهاب مزمن و خفیف (low-grade). یافتههای این تحقیق نشان میدهد که افراد مبتلا به سندرم متابولیک سطح التهاب بالاتری دارند که این امر میتواند بهنوبه خود به رگهای خونی آسیب برساند، باعث تجمع پروتئینهای مضر در مغز شود و مرگ سلولهای مغزی را تسریع کند.
۲. نسبت آپولیپوپروتئینهای ApoBو ApoA1: اینها نشانگرهای آترواسکلروز (تصلب شرایین) هستند؛ نشانهای از تنگ شدن و سخت شدن رگهای خونی. در این مطالعه، افراد مبتلا به سندرم متابولیک تمایل به سطح بالاتری از آترواسکلروز داشتند. کاهش جریان خون ناشی از این وضعیت میتواند باعث شود بافت مغز از اکسیژن مورد نیاز خود محروم شود.
۳. اسیدهای چرب: از جمله امگا ۶ و سایر چربیهای غیراشباع با چند پیوند دوگانه. این مولکولها در مغز بسیار فراوان هستند و نقش مهمی در حفظ ساختار و عملکرد سلولهای مغزی ایفا میکنند.
خبر خوب این است که هر پنج مؤلفۀ سندرم متابولیک «قابل اصلاح» هستند؛ به این معنا که میتوان آنها را از طریق انتخابهای سبک زندگی روزمره بهبود بخشید. ورزش منظم، تغذیه سالم و اولویت دادن به خواب باکیفیت، همگی روشهای اثباتشدهای برای مبارزه با سندرم متابولیک و در نتیجه، محافظت از مغز در این مسیر هستند.
حتی بهبودهای جزئی نیز میتواند مفید باشد. از آنجایی که این مطالعه نشان داد حضور هر مؤلفه اضافی از سندرم متابولیک با مغزی بهطور پیشرونده پیرتر مرتبط است، کنترل کردن حتی تنها یک مورد از این مؤلفهها میتواند سرعت پیری مغز را بهطور معناداری کاهش دهد.
پیری مغز اجتنابناپذیر است، اما سرعت پیری مغز، اینگونه نیست. پیامدهای این تحقیق روشن است: کنترل کردن سندرم متابولیک نه تنها برای سلامت قلب و عروق و متابولیسم، بلکه برای سلامت مغز نیز حیاتی است.
منبع:
https://medicalxpress.com/news/2026-07-adults-metabolic-syndrome-aging-brains.html